Stolpersteine
volgende stenen
Inhoud van deze pagina:
Plaatsing Stolpersteine 25 februari 2026
Op 25 februari 2026 werden twee Stolpersteine geplaatst bij Magdalena Moonstraat 36
Izak Salomon Hamburger, geboren 4 november 1896 te Woerden, gedeporteerd 5 oktober 1942 uit Westerbork, vermoord 31 augustus 1943 Midden-Europa
Elisabeth Hamburger-Placzek, geboren 3 mei 1898 te Wenen, gedeporteerd 5 oktober 1942 uit Westerbork, vermoord 8 oktober 1942 Auschwitz
De Stolpersteine voor Izak Salomon Hamburger en Elisabeth Hamburger-Placzek
Izak Salomon Hamburger en Elisabeth Hamburger-Placzek (privécollectie)
De stenen voor Izak Salomon Hamburger en Elisabeth Hamburger-Placzek worden geplaatst door Marjola de Vries, een nichtje van Izak en Elisabeth. Zij doet dit met hulp van Gé Vaartjes. Gé Vaartjes schreef de biografie over de broer van Izak, Herman de Man.
Hennie en Wout bevestigen de stenen met cement.
Gé Vaartjes houdt de toespraak.
Marjola legt nog een steentje bij de Stolpersteine van haar oom en tante.
Izak Hamburger had een jongere broer: Salomon. Deze is bekend geworden als schrijver onder het pseudoniem Herman de Man. Zijn bekendste roman is Het wassende water, die u misschien ook kent van de succesvolle televisieserie van veertig jaar geleden.
In 1999 publiceerde ik een biografie van Herman de Man. Sindsdien ben ik bevriend met zijn familie.
—
Izak Salomon Hamburger werd op 4 november 1896 in Woerden geboren als tweede kind in het gezin Hamburger- Cohen Schavrien. Vader Herman was koopman met wisselend succes. Een lange periode trok hij als marskramer door de Lopikerwaard.
Izak werkte enige tijd als huisknecht in het Nederlands Israëlitisch Ziekenhuis in Amsterdam. Daarna was hij kelner in verschillende steden. Tijdens een bezoek aan Hamburg, in 1923, leerde hij de joodse Elisabeth Placzek kennen.
Deze Elsa was op 3 mei 1898 in Wenen geboren als zesde kind van het kruideniersechtpaar Placzek-Stein, afkomstig uit het Tsjechische Moravië. Elsa ging in Wenen naar de Handelsschool, volgde taalonderwijs en was daarna werkzaam als boekhoudster. Later werkte ze in overheidsdienst als boekhoudkundig ambtenaar met als specialisme Duits-Franse correspondentie.
Izak en Elsa raakten bevriend. Ze hielden vele jaren contact per brief en ontmoetten elkaar incidenteel.
In 1933 begon Izak Hamburger samen met zijn vader een winkel in tweedehands huisraad, juwelen, gouden en zilveren voorwerpen op de Oude Vest 111 in Leiden. Het werd geen succes en vader Herman keerde na korte tijd terug naar Gouda. Izak ging als kelner werken bij restaurant ‘de Verleiding’ op de Morsstraat 55.
Toen Nazi-Duitsland op 12 maart 1938 Oostenrijk annexeerde, werd Elsa uit overheidsdienst ontslagen. Daarna wilde ze weg uit Oostenrijk. Izak kwam haar te hulp door met haar op 13 december 1938 in ondertrouw te gaan. Hij huurde voor hen beiden een bovenwoning aan de Magdalena Moonstraat 36. Ze trouwden op 3 mei 1939, Elsa’s 41ste verjaardag.
In 1942 werd Izak opgeroepen voor tewerkstelling in het Drentse werkkamp Vledder. Hij moest daar werken voor de heideontginning.
In de nacht van 2 op 3 oktober 1942 werden alle Nederlandse zogenaamde Jodenkampen ontruimd. Izak werd naar Westerbork gevoerd. Diezelfde avond belde een delegatie van vier rechercheurs van de Leidse politie aan op de Magdalena Moonstraat 36 om Elsa aan te houden. Een benedenbuurvrouw vertelde later dat Elsa zich gillend tegen haar aanhouding verzette. Ze werd op het politiebureau aan de Zonneveldstraat ingesloten en de volgende ochtend per overvalwagen afgevoerd naar Westerbork. Daar zag zij Izak weer.
Op 5 oktober 1942 gingen Izak en Elsa op transport naar Auschwitz. Drie dagen later, op 8 oktober, werd Elsa meteen na aankomst in de gaskamer vermoord. Zij was 44 jaar oud.
Izak Hamburger is nooit in Auschwitz aangekomen. Hij werd uit de trein gehaald en tewerkgesteld in een werkkamp. Hij kwam uiteindelijk om op 31 augustus 1943, mogelijk in Silezië. Izak Hamburger was 46 jaar oud.
—
De moeder van Izak overleed vóór het uitbreken van de oorlog. Zijn vader werd op 23 april 1943 in Sobibor vermoord. In 2024 werd voor hem een Stolperstein gelegd in Gouda.
Izaks oudere zus Leentje Hamburger trouwde met Johan Marinus de Vries, ze kregen drie kinderen. Allen overleefden de oorlog. Dochter Marjola is hier aanwezig.
Ook Izaks jongere broer Herman de Man overleefde de oorlog in het buitenland. Hij en zijn joodse vrouw Eva Kalker waren rond 1925 overgegaan naar het rooms-katholieke geloof. Hun kinderen waren allen katholiek gedoopt. Desalniettemin werden Eva en vijf van haar kinderen in 1942 in Auschwitz vermoord. Herman de Man kwam in 1946 om het leven bij een vliegtuigongeluk op Schiphol.
Over het lot van Elsa’s vader Bernard Berthold Placzek is niets bekend. Haar zussen Helene Sara en Regine werden vermoord in het vernietigingskamp Maly Trotsenets bij Minsk, op respectievelijk 1 juni en 18 september 1942.
—
Na ruim tachtig jaar zijn de namen Izak Hamburger en Else Hamburger-Placzek nu terug in Leiden.
Biografie van het echtpaar Hamburger-Placzek, geschreven door Ans Meijlink en Arnold Schalks
Izak Salomon Hamburger (bron: Gé Vaartjes)
Izak Salomon Hamburger werd op 4 november 1896 in Woerden geboren als tweede van de drie kinderen van Herman Salomon Hamburger en Sara Cohen Schavrien. Vader Herman was een nijver koopman die winkeltjes opzette in Polsbroekerdam, Benschop, Oudewater en Gouda. Hij ging failliet, werd marskramer, verkocht manufacturen en begon een handel in tweedehands spullen en mollenvellen. In Benschop stond Herman bekend als ‘de lapjeskoopman’.
Izak Salomon Hamburger (bron: Gé Vaartjes)
Over de opleiding van Izak Hamburger is weinig bekend. Waarschijnlijk zocht hij direct na zijn lagereschooltijd werk. In 1915 vond hij een baan als huisknecht in het Nederlands Israëlitisch Ziekenhuis in Amsterdam. De jaren daarop zwierf hij als kelner van Vlissingen naar Middelburg, Den Haag en Dordrecht. In 1923 leerde Izak tijdens een bezoek aan Hamburg de Oostenrijkse Elisabeth Placzek kennen.
Elisabeth Sara Placzek
Elisabeth Sara Placzek, roepnaam ‘Elsa’, werd op 3 mei 1898 in Wenen geboren als zesde kind van de kruidenier Bernard Placzek en Katharina Stein, beiden afkomstig uit Moravië in de Tsjechische Republiek. Elsa ging in Wenen naar de Handelschool en volgde taalonderwijs. Na haar opleiding vond ze werk als boekhoudster bij de firma Münz & Weisselberg, een Weense groothandel in hout, om later in overheidsdienst te treden als boekhoudkundig ambtenaar met als specialisme Duits-Franse correspondentie en, zoals ze bescheiden vermeldde, ‘enige kennis van het Engels’. Izak en Elsa sloten een vriendschap, die ze ondanks de flinke afstand tussen Oostenrijk en Nederland met een briefwisseling en een incidentele ontmoeting, jaren achtereen onderhielden.
Advertentie in het Leidsch Dagblad van 26 augustus 1933
In juli 1933 besloten vader Herman en zoon Izak samen een winkel te beginnen in tweedehands huisraad, juwelen, gouden en zilveren voorwerpen op de Oude Vest 111 in Leiden. Het werd geen succes. Toen vader Herman in 1934 verslagen naar Gouda terugkeerde, pakte de 38-jarige Izak zijn oude beroep van kelner weer op en vond werk en inwoning bij restaurant ‘de Verleiding’ op de Mors(ch)straat 55. Op 14 september 1938 verruilde Izak de woning boven het restaurant voor het tegenovergelegen adres Mors(ch)straat 60.
ANSCHLUß
Toen Nazi-Duitsland op 12 maart 1938 Oostenrijk annexeerde, kreeg het daar al geruime tijd oplaaiende antisemitisme vrij spel. Joden werden openlijk vernederd; Joodse ambtenaren, waaronder Elsa, werden uit overheidsdienst ontslagen. Elsa wilde weg.
Op 7 juni 1938 diende ze een verzoekschrift in bij de Afdeling Emigratie van de Israelitische Kultusgemeinde in Wenen, om samen met haar vader Bernard – intussen weduwnaar – en haar twee oudere zussen Regine en Helene te mogen emigreren, bij voorkeur naar een ‘Europees buitenland’. Elsa’s financiële omstandigheden waren op dat moment penibel. Ze had nog voldoende geld voor drie maanden, daarna was ze als werkloze op een toelage aangewezen. Bij de vraag op het aanvraagformulier hoe ze op haar toekomstige bestemming dacht te zullen rondkomen, vulde ze in dat ze bereid was om elk werk te accepteren.
Elsa zal Izak op de hoogte gebracht hebben van haar nood en toekomstplannen. Izak bood een helpende hand door op 13 december 1938 met haar in ondertrouw te gaan. Hun aanvankelijk op 4 januari 1939 in Leiden geplande huwelijk moest ‘tot nader te bepalen datum’ worden uitgesteld omdat Elsa op dat moment nog geen verblijfsvergunning bezat. Met het oog op de overstap naar een tweepersoonshuishouden huurde Izak alvast een ruimere bovenwoning aan de Magdalena Moonstraat 36.
Op 6 februari 1939 werd Izak – in lijn met het op wantrouwen gestoelde restrictieve Nederlandse vreemdelingenbeleid – door een Leidse rechercheur aan de tand gevoeld over zijn trouwplannen. Daarbij verklaarde Izak dat zijn voorgenomen huwelijk met Elsa “ernstig gemeend is, en er niet gedacht behoeft te worden, dat het de bedoeling is, genoemde vreemdelinge middels een schijnhuwelijk de Nederlandsche nationaliteit te bezorgen.” Hij benadrukte, dat de Nederlandsche staat zich geen zorgen hoefde te maken dat Elsa’s verblijf ten laste zou komen van de openbare kas, want zijn inkomen bedroeg gemiddeld 25 gulden per week.
Op 24 april 1939 kreeg Elsa groen licht om naar Holland, resp. Leiden te reizen. Ze had haar plannen bijgesteld. Haar twee oudere zussen stond een andere reisbestemming dan Nederland voor ogen. Over de nareis van haar vader zou ze zich na vestiging in Leiden bekommeren. Ze pakte haar koffers en reisde alleen naar Leiden.
Op 3 mei 1939, op haar 41ste verjaardag, trouwde Elsa met Izak. Naast de huwelijkse staat kwam haar het Nederlanderschap toe. Ze trok in bij Izak. Cor Duffels, hun toenmalige benedenbuurvrouw aan de Magdalena Moonstraat, herinnerde zich het echtpaar als ‘keurige mensen’ en dat Elsa ‘amper Nederlands’ sprak.
Een op 1 augustus 1939 door Izak ingediend verzoek om zijn schoonvader voor onbepaalde tijd naar Leiden over te laten komen werd twee dagen later afgewezen, ondanks de toezegging van Elsa’s voormalige werkgever Lazar Weissenberg dat hij de reiskosten zou dekken en garant wilde staan voor de kosten van levensonderhoud van Bernard Placzek. De commissaris van politie onderbouwde zijn negatief besluit met de bewoording, dat hij het zeer onwaarschijnlijk achtte, “dat deze vreemdeling, wanneer hij eenmaal naar het buitenland is vertrokken, weer in het Duitsche Rijk zal willen en mogen terugkeren.”
In 1942 werd Izak opgeroepen voor tewerkstelling in het Drentse werkkamp Vledder, waaraan hij gehoor gaf. Hij kwam in Vledder op kamer H bij Aron Magnus, Hartog Zilverberg en Max Bierschenk, ook uit Leiden.
Bij het zware werk op de heide maakte Izak kennis met Frans Koopman uit Vledderveen. Koopman hield toezicht bij het ontginnen van de heide en bekommerde zich om het lot van de kampbewoners. De woning van de familie Koopman diende als (illegaal) postadres voor de joodse kampbewoners. Izak toonde zich erkentelijk voor de hulp van opzichter Koopman en gaf hem in augustus 1942 een foto waarop hij samen met zijn echtgenote Elsa stond. Op de achterkant schreef hij met sierlijke letters: “Uit dankbaarheid voor mijn vriend Frans Koopman.”
De portretfoto van Izak Hamburger en Elsa Hamburger-Placzek, die Izak in 1942 aan Frans Koopman schonk.
In de nacht van 2 op 3 oktober 1942 werden alle Nederlandse ‘Jodenkampen‘ ontruimd. De bewoners, waaronder Izak, werden naar Westerbork gevoerd. Diezelfde avond nog belde een delegatie van vier rechercheurs van de Leidse politie aan op de Magdalena Moonstraat 36 om Elsa aan te houden. Cor Duffels was op dat moment thuis. Met afgrijzen herinnert ze zich hoe haar bovenbuurvrouw zich gillend tegen haar aanhouding verzette. Elsa werd op het politiebureau aan de Zonneveldstraat ingesloten en de volgende ochtend per overvalwagen afgevoerd naar Westerbork, waar ook Izak verbleef. Beiden gingen op 5 oktober 1942 op transport naar Auschwitz. Op 8 oktober 1942 werd Elsa direct na aankomst in de gaskamer vermoord. Elsa Placzek werd 44 jaar oud.
Izak Hamburger is nooit in Auschwitz aangekomen. De volgens de Duitsers voor arbeid geschikte mannen en jongens werden 80 kilometer ten westen van Auschwitz op station Kosel uit de trein gehaald, om te gaan werken in omliggende werkkampen. Het is onbekend welke route Izak vanaf Kosel naar zijn dood heeft afgelegd, maar er zijn aanwijzingen dat hij, een jaar later, op 31 augustus 1943 “ergens in Europa” mogelijk in Silezië, op 46-jarige leeftijd om het leven kwam.
HOE HET DE OVERIGE LEDEN VAN HET GEZIN HAMBURGER-SCHAVRIEN VERGING
Herman Salomon Hamburger en Sara Cohen Schavrien
Izaks moeder Sara Schavrien overleed op 1 september 1938 in Gouda. Vader Herman Salomon Hamburger werd op 23 april 1943 in Sobibor vermoord. Op 23 april 2024 werd voor hem een Stolperstein gelegd in Gouda.
Izaks oudere zus Leentje Hamburger trouwde met Johan Marinus de Vries, ze kregen drie kinderen. Allen overleefden de oorlog.
Ook Izaks jongere broer Salomon Herman Hamburger, die zijn naam veranderde in ‘Herman de Man,’ overleefde de oorlog. Herman werd journalist en was de schrijver van de roman ‘Het wassende water’, waarvan de bewerking in 1986 als succesvolle achtdelige televisieserie door de NCRV werd uitgezonden. Salomon kwam in 1946 om het leven bij een mislukte landingspoging van een KLM-toestel op Schiphol. Zijn vrouw Eva Kalker en vijf van hun acht kinderen werden in Auschwitz vermoord.
HOE HET BERNARD, REGINE EN HELENE PLACZEK VERGING
Over het lot van Elsa’s vader Bernard Berthold Placzek is niets bekend. Zijn naam komt niet voor in het Arolsen Archief van Holocaust-slachtoffers.
Elsa’s oudere zus Helene Sara Placzek werd in mei 1942 in Wenen opgepakt en naar het Oosten gedeporteerd. Haar zus Regine legde vijf maanden later dezelfde weg af. Beiden kwamen in vernietigingskamp Maly Trotsenets bij de Wit-Russische stad Minsk terecht. Helene werd daar op 1 juni 1942 vermoord. Regine onderging er op 18 september 1942 hetzelfde lot. Regine Sara Placzek werd 49, Helene Sara Placzek 47 jaar oud.
Bronvermelding:
Publicatie ‘Jodenkampen, blz. 229 e.v. © 2015, Niek van der Oord, EAN 9789033009501
Website Historische Kranten: https://leiden.courant.nu/
Erfgoed Leiden en Omstreken: Woningkaarten, Politiearchieven.
Website Dossier 071
Privécollectie Gé Vaartjes
Lion Tokki
Joodsmonument.nl: Izak Salomon Hamburger en Elisabeth Hamburger-Placzek
Leiden4045: Izak Salomon Hamburger en Elisabeth Hamburger-Placzek
Verslag plaatsing: 25 februari 2026 plaatsing Stolpersteine in Leiden
De Stichting dankt de gemeente Leiden, de Universiteitsbibliotheek Leiden, de particulieren (de aanwezigen en zij die financiële steun gaven) voor het steunen en mede mogelijk maken van deze plechtigheid.
Language: English