Stolpersteine
volgende stenen
Inhoud van deze pagina:
Plaatsing Stolpersteine 11 november 2026
Op 11 november 2026 werd een Stolperstein geplaatst voor Bilderdijkstraat 7.
Jean Claire Adrien Mesritz, geboren 2 maart 1918 , gearresteerd 15-10-1940, meerdere kampen, vermoord 18-3-1945 Neuengamme nevenkamp Hannover Misburg
Stolperstein Jean Mesritz
Jean Mesritz
De struikelsteen voor Jean Mesritz werd geplaatst door Isis Borrie en Merel van Dijk, twee bestuursleden van Minerva, de studentenvereniging waar Mesritz lid van was.
Nabestaanden van Jean Mesritz hebben vanuit het buitenland deze plaatsing van harte gesteund.
Isis Borrie en Merel van Dijk plaatsen de steen voor Jean Mesritz.
Barbera Bikker houdt de toespraak.
Toespraak voor Jean Mesritz (1918-1945)
Zojuist hebben we de steen geplaatst voor Jean Claire Adrien Mesritz. Hij werd op 2 maart 1918 als derde kind geboren in het gezin van Léo Mesritz en Ernestine Tiberghien. Jean had een zus en twee broers.
De familie was deels van joodse komaf. De grootvader van Jean trouwde met een niet-joodse vrouw en ook zijn vader trouwde met een niet-joodse vrouw. De familie waarin Jean opgroeide bezocht de Waalse kerk, de Franstalige calvinistische geloofsgemeenschap in Nederland.
Het gezin verhuisde naar Frankrijk eind jaren ’20, maar Jean wilde al snel terug naar Nederland en ging bij zijn oma in Den Haag wonen, oma Mesritz. Hij woonde daar dus vanaf zijn elfde. Ook zijn jongere broer Denis kwam enige tijd later in Den Haag bij oma wonen.
Jean ging in Den Haag naar het lyceum en werd daar bevriend met Erik Hazelhoff Roelfzema, bekend van Soldaat van Oranje. Erik schrijft over Jean als een knappe steviggebouwde kerel. Ze volgden samen bokslessenen, Jean was sterker dan Erik.
Na het gymnasium ging Jean naar Leiden om Rechten te studeren. Hij ging op kamers wonen en werd lid van het Leidsch Studenten Corps, Minerva. In 1937 werd hij in Ede reserve-cornet van de Bereden Artillerie. Hij hield van dieren waaronder dus ook de paarden bij de bereden artillerie.
Na dat tussenjaar kwam hij terug naar Leiden. Erik was intussen ook in Leiden komen studeren en lid geworden van Minerva. Erik wist pas dat Jean van joodse afkomst was toen deze zich een keer fel uitsprak bij Minerva over Hitler zijn anti-joodse maatregelen.
Mei 1940. De oorlog brak uit en er werden al snel plannen gemaakt om de oversteek naar Engeland te maken waar Jean aan meedoet. Een poging gaat last minute niet door, een volgende poging lukt niet, ze spoelen terug aan op de Nederlandse kust. De laatste poging van Jean vindt plaats in Friesland via het Tjeukemeer, waar een watervliegtuig hen zou oppikken. Het plan werd verraden en de groep werd op 13 oktober 1940 gearresteerd.
Er volgt een eindeloze reeks van gevangenschappen van Jean. Eerst Leeuwarden, Scheveningen en twee Duitse gevangenissen. Hij werd tot twee jaar veroordeeld maar kwam na die twee jaar niet vrij. Na die twee jaar werd hij naar Vught gedeporteerd, hij was daar van juni 1943 tot en met 21 augustus 1944.
De Leidse professor Cleveringa, bekend van zijn rede tegen de anti-joodse maatregelen, zat in die tijd ook in Vught. Hij schreef meerdere keren over Jean in zijn herinneringen. Hij schrijft bijvoorbeeld: ‘Deze zwaar beproefde jonge man was altijd even opgewekt en flink; steeds er op uit om anderen te helpen; steeds vroolijk en steeds vol toekomstplannen! Om eerbied voor te hebben! En het eerste wat hij tegen mij zei, was: “Professor, ik zal U helpen!” Waarop ik toen nog glimlachend zei: “Ik twijfel niet aan uw goede bedoelingen, maar wel aan uw vermogen daartoe”; hetgeen hem een “Wacht U maar eens” ontlokte. En hij heeft woord gehouden; hij heeft mij inderdaad veel geholpen; zeer veel zelfs, aldus Cleveringa.
Denis, de broer van Jean, was in 1944 opgepakt voor verzetsactiviteiten en Jean en Denis zagen elkaar in Vught terug. Waarschijnlijk is dit maar kort geweest.
Zomer 1944 volgde opnieuw een serie van kampen voor Jean. Eerst Westerbork, daarna Bergen-Belsen, Hannover-Misburg, Neugengamme en uiteindelijk eindigde zijn leven in Hannover-Misburg. Jean Mesritz, de opgewekte, moedige en dappere rechtenstudent, stierf op 18 maart 1945. Vierenhalf jaar had hij ontberingen overleefd, hij bezweek zes weken voor de bevrijding. Vermoord door het naziregime.
Ook zijn broer Denis overleefde de oorlog niet. Alleen hun zus en hun ouders overleefden de oorlog. Er werd in de familie over het grote verlies nauwelijks gesproken. Een nichtje van Jean en Denis zocht jaren later hun levensverhaal uit. De uitgave daarvan is een mooi eerbetoon geworden.
Voorin staat het gedicht van de achttien doden, geschreven door Jan Campert.
Isis Borrie van Minerva las van dit gedicht de laatste twee strofen.
Gedenkt die deze woorden leest
mijn makkers in den nood
en die hen nastaan ’t allermeest
in hunnen rampspoed groot,
gelijk ook wij hebben gedacht
aan eigen land en volk –
er daagt een dag na elken nacht,
voorbij trekt iedre wolk.
Ik zie hoe ’t eerste morgenlicht
door ’t hooge venster draalt.
Mijn God, maak mij het sterven licht –
en zoo ik heb gefaald
gelijk een elk wel falen kan,
schenk mij dan Uw genâ,
opdat ik heenga als een man
als ‘k voor de loopen sta.
Isis Borrie draagt de laatste twee coupletten voor van het gedicht de achttien doden, geschreven door Jan Campert.
Er worden kiezelsteentjes bij de Stolpersteine geplaatst. Het boek Brothers of Orange over Jean en zijn broer Denis staat tegen de gevel aan.
Biografie Jean Mesritz (1918-1945)
De belangrijkste bron voor de biografie is het boek[i] dat door Monique Bond werd geschreven over haar twee ooms, Jean en Denis Mesritz.
Jean Claire Adrien Mesritz werd op 2 maart 1918 als derde van vier kinderen geboren in het gezin van Léo Mesritz en Ernestine Emma Claire Tiberghien. Zus Marie was de oudste, daarna Lucien en na Jean werd Denis geboren. De kinderen kwamen allemaal kort op elkaar van 1915 tot 1919, dus de jongste en de oudste scheelden net iets meer dan vier jaar in leeftijd.
De voorouders van Jean waren in 1812 verhuisd uit de plaats Mesritz (destijds Duits, Pools). Toen ze bij aankomst in Nederland een achternaam moesten kiezen werd het daarom Mesritz. De familie was joods. August Mesritz, de grootvader van Jean trouwde met de Nederlandse protestantse vrouw Maria Emelia Thersia Mulder. August werkte een aantal jaren in Nederlands-Indië en daar werd Léo geboren, hun middelste kind. Léo was de vader van Jean.
Léo Mesritz werkte als advocaat in de oliesector. Hij trouwde met de eerder genoemde Ernestine Tiberghien. In het boekje dat hun kleindochter schreef beschrijft ze haar oma als ‘a striking Belgian readhead with green eyes’. Ernestine was christen en het jonge echtpaar bezocht de diensten van de Waalse kerk, de Franstalige calvinistische geloofsgemeenschap in Nederland.
Het gezin woonde sinds 1929 in Frankrijk. Jean wilde al snel terug naar Nederland en ging bij zijn oma in Den Haag wonen, oma Mesritz-Mulder. Hij woonde daar dus vanaf zijn elfde. En ook Denis ging bij deze oma wonen. In 1935 overleed Lucien, de oudste broer van Jean, plotseling, waarschijnlijk vanwege een blindedarmontsteking.
Het is niet duidelijk hoe Léo zijn joodse achtergrond beschouwde. Feit is wel dat Léo en Ernestine besloten om Europa te verlaten toen de oorlog begon. Na een lange tocht lukte het hen om op 4 augustus vanuit Spanje met een schip naar de Verenigde Staten te vertrekken. Ze overleefden de oorlog. Jean en Denis bleven in Nederland.
Jean ging in Den Haag naar het lyceum en werd daar bevriend met Erik Hazelhoff Roelfzema. In Soldaat van Oranje[ii] beschrijft Erik hem als een knappe steviggebouwde kerel. Ze hadden ook samen bokslessen gevolgd en Jean was sterker dan Erik. ‘… op het gebied van meisjes, die zijn intelligente, lichte ogen en matte gelaatskleur spannend vonden, was hij altijd mijn vriend en leermeester geweest’, aldus Erik Hazelhoff.
In 1936 slaagde Jean voor zijn eindexamen (richting B) aan het gymnasium in Den Haag. Een jaar later deed hij zijn kandidaatsexamen Rechten in Leiden. Hij woonde toen op een kamer aan Noordeinde 52 in Leiden. Hij werd lid van het Leidsch Studenten Corps, het huidige Minerva. In 1937 werd hij in Ede reserve-cornet van de Bereden Artillerie. Hij hield van dieren waaronder dus ook de paarden bij de bereden artillerie.
In 1938 kwam hij weer in Leiden, eerst Noordeinde 52 en daarna Bilderdijkstraat 7. Formeel bleef hij ingeschreven staan op het adres van zijn oma in Den Haag, aan de C. Houtstraat 56.
Erik wist pas dat Jean van joodse afkomst was toen deze zich een keer fel uitsprak tegen Hitler zijn anti-joodse maatregelen.
Toen de oorlog uitbrak werd door Jean samen met een paar studiegenoten al snel een plan gesmeed om met twee aan elkaar bevestigde kano’s de oversteek naar Engeland te maken. Erik had een ander plan en overtuigde Jean en een aantal vrienden dat dit een beter plan was. Ze zouden door een schipper op zee op een vlet afgezet worden om daarmee dan naar Engeland te varen. Erik schrijft dat Jean hem vraagt: “ ‘Wanneer dacht je zo’n beetje te vertrekken?’ Jean begon haast te krijgen, er waren voor kort een aantal onheilspellende anti-joodse maatregelen afgekondigd”.
Het plan gaat op het laatste moment niet door want er gingen twee Duitsers mee op het schip. Ze deden enkele dagen later een poging om met een open vlet de Noordzee over te varen. Helaas kwamen ze niet ver vanwege het weer en ze spoelden terug aan op de Nederlandse kust.
Zo’n twee maanden later volgde voor Jean een volgende poging, via het Tjeukemeer, waar een watervliegtuig hen zou oppikken. Het plan werd verraden en de groep werd op 13 oktober 1940 gearresteerd. Jean kwam terecht in de gevangenis van Leeuwarden en daarna in het ‘Oranjehotel’, de gevangenis in Scheveningen. Daar ontmoette hij professor Cleveringa, die hij in 1943 in kamp Vught ook weer tegenkwam. Maar eerst werd Mesritz veroordeeld tot twee jaar gevangenisstraf.
In Scheveningen zag Mesritz Erik Hazelfhoff voor het laatst in april 1941. Erik zat enkele dagen gevangen en werd toen weer vrijgelaten. Onderweg naar buiten zag hij ineens Jean en schrijft daarover“Er was niemand anders in de verlaten gangen. Hij zette de emmer op de grond, de bezem tegen de muur, en strekte beide armen de lucht in, zo wijd mogelijk, met open handen en gespreide vingers. Zo stond hij bewegingloos tussen de blinde celdeuren, met een warme glimlach op zijn gezicht, in een stille, onbeschrijflijk uitbundige groet. Ik wuifde haastig en rende verder, de vrijheid tegemoet. Het was de laatste keer dat ik Jean zag’, aldus Hazelfhoff.
Mesitz werd veroordeeld en kwam in meerdere gevangenissen in Duitsland terecht (Münster en Kamp Rhede-Brual). De avond voor Mesritz na zijn twee jaar gevangenschap in vrijheid gesteld had moeten zijn, kreeg hij zijn spoorkaartje al. Echter, op de dag dat hij vrijgelaten zou worden werd het kaartje hem afgenomen, hij kwam in “Schutzhaft” terecht en hij werd in juni 1943 naar Vught gedeporteerd.
In Cleveringa’s gedenkschriften komt Mesritz meerdere keren voor, met name over de periode in Vught[iii]. ‘Deze zwaar beproefde jonge man was altijd even opgewekt en flink; steeds er op uit om anderen te helpen; steeds vroolijk en steeds vol toekomstplannen! Om eerbied voor te hebben! En het eerste wat hij tegen mij zei, was: “Professor, ik zal U helpen!” Waarop ik toen nog glimlachend zei: “Ik twijfel niet aan uw goede bedoelingen, maar wel aan uw vermogen daartoe”; hetgeen hem een “Wacht U maar eens” ontlokte. En hij heeft woord gehouden; hij heeft mij inderdaad veel geholpen; zeer veel zelfs, aldus Cleveringa.
Elders schrijft Cleveringa: ‘Mesritz, en later Scholten, deden allerlei bijkomstig werk: het aanhouden van een cartotheek over de gevangenen enz. En niet te vergeten: het doen van allerlei boodschappen in het kamp voor von Eisenstein (brood halen enz.) en het voor hem ‘organiseeren’ van het een en ander.’ (organiseeren betekende ‘iets verschaffen dat men nodig had).
Ook regelde Mesritz dat Cleveringa toch pakketjes kon krijgen toen het blok waar Cleveringa in zat ongeveer zes weken voor straf geen pakketjes mocht ontvangen. Mesritz ontving zelf ook pakketjes, onder andere van zijn zijn vroegere nanny en de huishoudster van zijn oma. Ook ‘organiseerde’ de ‘onvolprezen’ Mesritz een scheermes en wat scheerzeep voor Cleveringa, buitengewoon veel waardering van hem voor Mesritz.
In de periode dat Mesritz in Vught gevangen zat overleed zijn oma in Den Haag.
Denis, de broer van Jean, was in 1944 opgepakt voor verzetsactiviteiten en Jean en Denis zagen elkaar in Vught terug. Waarschijnlijk is dit maar kort geweest. Jean schreef over de ontmoeting aan hun nanny, die dus ook pakketjes had gestuurd.
Op 21 augustus 1944 werd Jean naar Westerbork gedeporteerd. Hij kwam in barak 67 terecht. Circa drie weken later, op 13 september 1933 werd Jean naar Bergen-Belsen gedeporteerd. Twee maanden later werd hij naar een onbekend kamp gedeporteerd, mogelijk Hannover-Misburg. December 1944 kwam hij terug in Neuengamme. Kort voor zijn dood werd hij opnieuw naar Hannover-Misburg gedeporteerd.
Jean Mesritz, de opgewekte, moedige en dappere rechtenstudent, stierf op 18 maart 1945. Vierenhalf jaar had hij de ontberingen overleefd, maar hij bezweek zes weken voor de bevrijding. Vermoord door het naziregime. Ook zijn broer Denis overleefde de oorlog niet. Denis zette zich in voor het verzet maar werd in mei 1944 opgepakt. Denis ontving postuum het Verzetskruis: ‘trouw tot in de dood’. Voor Denis is een Stolperstein geplaatst in Groningen en voor Jean in Leiden (november 2026).
Alleen hun zus en hun ouders overleefden de oorlog. Het was een heel groot verlies voor de familie dat de broers hun leven hadden verloren, er werd in de familie over dit grote verdriet nauwelijks gesproken. Een nichtje van Jean en Denis zocht jaren later uit hoe hun levens waren verlopen. De uitgave daarvan is een mooi eerbetoon geworden.
Voorin staat het gedicht van de achttien doden[iv], geschreven door Jan Campert. In de toespraak op 11 november zijn de laatste twee coupletten daarvan voorgelezen.
i Monique Bond (with Jacki Ferro), Brothers of Orange, Jean and Denis Mesritz (2022, Australie).
ii Erik Hazelhoff Roelfzema, Soldaat van Oranje (Amsterdam, 1970, gebruikte uitgave van 2005).
iii R.P. Cleveringa, Gedenkschriften van Prof. Mr. R.P. Cleveringa, betreffende zijn gevangenschap in 1940-1941 en 1944. (Leiden, 1983).
iv https://www.dbnl.org/tekst/camp014verz01_01/camp014verz01_01_0101.php
v Familiearchief familie Mesritz
vi Twee foto’s van Jean, bron: inschrijfkaarten aan de Universiteit Leiden (archief Universiteitsbibliotheek)
Jean in militaire dienst (Bron: familie Mesritz)
Jean in militaire dienst (Bron: familie Mesritz)
Foto van inschrijfkaart Universiteit Leiden – Jean Mesritz (bron: Universiteitsbibliotheek Leiden)
Foto van inschrijfkaart Universiteit Leiden – Jean Mesritz (bron: Universiteitsbibliotheek Leiden)
- Joodsmonument.nl: Jean Mesritz
- Leiden4045.nl: Jean Mesritz
- Erelijst gevallenen
- Verslag plaatsing: 11 november 2026 plaatsing Stolpersteine in Leiden
- Aanvullingen: welkom
De Stichting dankt de gemeente Leiden, de particulieren (de aanwezigen en zij die financiële steun gaven) voor het steunen en mede mogelijk maken van deze plechtigheid.
Language: English