Mist u iets in het verslag? Laat het ons weten via webmaster@herdenkingleiden.nl (barbera bikker).
Klik direct naar: Toespraken vooraf – Bilderdijkstraat 7 – Mesritz – Zoeterwoudsesingel 3 – de Vries – Zoeterwoudsesingel 10 – Blitz, Hangjas – Zoeterwoudsesingel 64 – Cahen
Woensdag 11 november 2026 plaatsing van elf nieuwe stenen in Leiden
Met de elf nieuwe Stolpersteine van woensdag 11 november 2026 liggen er in Leiden 153 Stolpersteine.
Het was een grijze maar droge herfstdag. Voorafgaand aan de plaatsingen was er een bijeenkomst in het gebouw van de speeltuinvereniging Zuiderkwartier aan de Anjelierstraat in Leiden. Voor de vier adressen van deze serie was het een gunstige locatie qua afstand. Om 13.00 verwelkomde de organisatie een groep van zo’n veertig personen die bestond uit nabestaanden en andere betrokkenen waaronder ook enkele huidige bewoners, twee bestuursleden van Minerva, de dochter van een goede vriend van iemand voor wie een steen geplaatst ging worden. Ook wethouder Pieter Krol was aanwezig namens het college van burgemeester en wethouders van Leiden. Er was koffie en thee en onderlinge ontmoeting. Rond half twee sprak Ton de Gans namens de werkgroep welkomstwoorden, over waarom het belangrijk is dat we deze Stolpersteine plaatsen. ‘We doen dat in eerste instantie om te herdenken wat deze Leidenaren is overkomen. We doen het ook om deze wrange geschiedenis in onze stad zichtbaar te houden. Tot slot, de Stolpersteine zijn keihard nodig om dialogen aan te moedigen om nader tot elkaar te komen en de vrede te bewaren.’
Ton de Gans van de werkgroep Stolpersteine bij de bijeenkomst in het gebouw van de speeltuinvereniging Zuiderkwartier.
Ook wethouder Pieter Krol sprak het gezelschap toe. ‘Met het plaatsen van deze Stolpersteine verbinden we het verleden met het heden en de toekomst. Een toekomst waarin we intolerantie en uitsluiting blijven bestrijden en waarin iedereen veilig en vrij kan leven. Want hart hebben voor onze stad betekent bovenal hart hebben voor de mensen die er wonen en er gewoond hebben.’
Wethouder Pieter Krol.
Beide toespraken zijn terug te lezen bij de pagina toespraken vooraf.
Een van de aanwezige nabestaanden sprak ook nog enkele woorden. Zij bedankte voor het initiatief en ze vond het heel waardevol dat dit werd georganiseerd. Haar familie was op twee vrouwen na volledig vermoord in de oorlog, ongeveer 35 familieleden. Ze had ook een aantal fotoalbums meegenomen en wat familie archiefstukken waaronder een Davidster. Ze vond het bijzonder om in Leiden te zijn. ‘De oorlog is altijd een grijze wolk over de familie geweest.‘ Haar moeder en oma waren de enige overlevenden van de familie. Dit was het begin van haar moeders leven, de wolk over de familie. Na de oorlog had haar oma twintig jaar nodig gehad om alle rechten van de eigendommen van de familie terug te krijgen. Haar boodschap is, het is bijzonder dat wij nog hier zijn. Zij vraagt haar dochter om te gaan staan. ‘Kijk, daar gaat het om, dat wij hier nog zijn. Dat wij een toekomst hebben met kinderen en kleinkinderen en nabestaanden. Het gaat om de nieuwe generaties. Mijn oma heeft haar leven weer opgepakt. Wij zijn nog hier. Bedankt dat jullie eer betonen aan onze familie en de andere families.’
Fotoalbum en archiefstukken uit de familie waaronder een Davidster.
Het gezelschap wandelde vervolgens gezamenlijk naar het eerste adres, Bilderdijkstraat 7. Hier woonde destijds een rechtenstudent, Jean Mesritz. Hij was lid van Minerva en werd al in 1940 opgepakt vanwege een poging om naar Engeland te vluchten. Zijn doel was om zich daar bij de Nederlandse strijdkrachten te voegen. Hij was lid van het Leidse studentencorps en twee bestuursleden van Minerva plaatsten zijn steen. Nabestaanden van Jean Mesritz leefden met grote betrokkenheid mee op afstand vanuit het buitenland.
Isis Borrie en Merel van Dijk, twee bestuursleden van Minerva, plaatsen de steen voor Jean Mesritz.
Barbera Bikker van de werkgroep hield een toespraak over het leven van Jean. Zij haalde aan hoe Erik Hazelhoff Roelfzema, bekend van Soldaat van Oranje, over zijn vriend Jean had geschreven en hoe de Leidse professor Cleveringa Jean beschreef. Cleveringa, bekend van zijn rede tegen de anti-joodse maatregelen, had Jean enige tijd meegemaakt in kamp Vught en sprak ontroerend waarderend over hem. ‘Deze zwaar beproefde jonge man was altijd even opgewekt en flink; steeds er op uit om anderen te helpen; steeds vroolijk en steeds vol toekomstplannen! Om eerbied voor te hebben! En het eerste wat hij tegen mij zei, was: “Professor, ik zal U helpen!” Waarop ik toen nog glimlachend zei: “Ik twijfel niet aan uw goede bedoelingen, maar wel aan uw vermogen daartoe”; hetgeen hem een “Wacht U maar eens” ontlokte. En hij heeft woord gehouden; hij heeft mij inderdaad veel geholpen; zeer veel zelfs’, aldus Cleveringa.
Hennie en Wout metselen de steen voor Jean Mesritz in de bestrating.
Lees de toespraak en de biografie van Jean Mesritz en bekijk meer foto’s
De andere drie adressen waren allemaal aan de Zoeterwoudsesingel, als eerste nummer 3, destijds Zoeterwoudsche singel geheten. Hier werden vier stenen geplaatst voor familieleden De Vries, voor Henriette de Vries-Vleeschhouwer en haar twee zonen Machiel en Max de Vries en voor de vrouw van Max, Johanna de Vries-Velleman. Drie stenen werden door nabestaanden geplaatst en de steen voor Machiel werd geplaatst door de dochter van Kees de Jongh, een zeer goede vriend van Machiel. De stenen werden zoals bij elk adres zorgvuldig vastgemetseld in de straat door de stratenmakers Wout en Hennie, gepensioneerde medewerkers van de gemeente, maar dit is voor hen een eretaak die ze graag blijven doen.
Nabestaanden vlak voor zij de struikenstenen plaatsen bij Zoeterwoudsesingel 3.
Mirjam Franke van de werkgroep houdt de toespraak over de levens van deze vier mensen.
Het derde adres was daar vlakbij, namelijk huisnummer 10. Ook bij de Zoeterwoudsesingel 10 werden vier stenen geplaatst: voor het echtpaar Jacob en Hanna Blitz-Hangjas, voor Hanna’s moeder Betje Hangjas-Piller en voor nichtje Elisabeth Hangjas. Herman Gombert, een Leidse violist plaatste samen met zijn vrouw de stenen voor Jacob en Hanna, Jacob was ook violist. Twee broers, achter- achterneven van Betje Hangjas-Piller, plaatsten de stenen voor Betje en Elisabeth. Na het vastmetselen van de stenen legden zij een roos en een paar kiezelsteentjes op de Stolpersteine. Het plaatsen van deze kiezelsteentjes is een joods gebruik.
Wout en Hennie
De vastgemetselde Stolpersteine worden door deze broers liefdevol aangeraakt na het leggen van een roos en kiezelsteentjes.
Ton de Gans, van de werkgroep, hield een toespraak over de levens van deze vier mensen waar een steen voor was geplaatst.
Lees hier meer over de familie Blitz en Betje en Elisabeth Hangjas op deze speciale pagina
Het laatste adres lag een stuk verderop, namelijk Zoeterwoudsesingel 64. Een lange sliert wandelde rustig langs de singel naar dit laatste adres. Stenen voor Jeannette Susanne Cahen-de Vries en haar zoon Hans Cahen. Fotolijstjes met hun foto stonden bij de Stolpersteine. De stenen werden door Tirtsa Cahen geplaatst, een kleindochter van Jeannette en een nichtje van Hans. Wout en Hennie metselden de stenen in de stoep en er volgden twee toespraken. Eerst eentje over Hans en daarna een over zijn moeder. Ante Abrahams sprak over haar oma en besloot haar toespraak met ‘Laten we zingen, elkaar vasthouden, laten we elkaar nooit meer uit elkaar drijven. Er is veel meer dat ons bindt, dan scheidt.’
De Stolpersteine voor Zoeterwoudsesingel 64 worden geplaatst.
Bij Zoeterwoudsesingel 64.
Na deze laatste plaatsing werd door Leo Levie het Kaddish uitgesproken, een joods gebed voor de overledenen.
Leo Levie spreekt het Kaddish uit.
Er werd nog een kort dankwoord gesproken door de organisatie voor iedereen die aanwezig was en voor iedereen die de plaatsing had mogelijk gemaakt. De stratenmakers Wout en Hennie kregen een applaus. De klapstoeltjes en de geluidsversterking werden weer in de wagen van de gemeente geladen om naar het gebouw gebracht te worden waar nog kon worden nagepraat. Een deel van het gezelschap maakte daar gebruik van. Daarna vertrokken ook de laatste mensen weer naar hun eigen bestemming. Vol van de verhalen en geraakt door het herdenken. Opdat wij nooit vergeten.
De stenen bij Zoeterwoudsesingel 64.
Dat is waarom dit werk in Leiden doorgaat. Het project van de stichting om voor alle joodse slachtoffers Stolpersteine te plaatsen is bijna op de helft. Even een aantal getallen. De stichting initieerde 133 van de 148 Stolpersteine die nu in Leiden liggen voor joodse slachtoffers, het gaat om 96 stenen bij 44 woonhuizen en 37 bij het joodse weeshuis. Er lagen al 15 Stolpersteine voor de eerste plaatsing die door de stichting werd georganiseerd. Er zijn nog 141 stenen nodig om alle namen voor joodse slachtoffers in de stad teruggebracht te hebben. Het gaat om 95 stenen bij 42 woonhuizen en 46 bij het joodse weeshuis. Er liggen ook vijf Stolpersteine vanwege andere verzoeken, met name voor enkele verzetsmensen. Ook voor hen zijn Stolpersteine bedoeld.
Wilt u betrokken blijven bij ons werk? U kunt zich aanmelden voor onze nieuwsbrief.
Wilt u ons werk ook financieel steunen? U kunt daarvoor informatie vinden op de doneerpagina.
De Stichting dankt de gemeente Leiden, de particulieren (de aanwezigen en zij die financiële steun gaven) voor het steunen en mede mogelijk maken van deze plechtigheid.
Correcties en aanvullingen kunt u melden aan de redactie, via webmaster@herdenkingleiden.nl
Language: English